و روايت كردند از ابن عبّاس كه گفت كه جان عالم است . و مجاهد گفت كه جان آفريده‌اى هست پيشتر از آفريدگان ، و او را دست و پاى است [ a 3 ] و بر صورت آدميان است . و مقاتل گفت كه جان بر پنج گونه است : يكى از وى رحمت است ، و دليل برو آن است كه خداى عزّ و جلّ مىگويد : « وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ » « 1 » ، يعنى ايشان را به رحمت خويش قوى كرد . و دوم فريشته‌اى است از فريشتگان آسمان هفتم . روى او به روى مردم ماند و تنش به صورت فريشتگان ، و دليل بر آن است كه خداى عزّ و جلّ مىگويد : « يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفًّا » « 2 » ، و او فريشته‌اى است مهتر از همه آفريده‌اى . اوست كه فريشتگان را نگاه دارد و او بر راست عرش ايستاده است تنها و بر چپ عرش ديگر فريشتگان . و سيم خداى عزّ و جلّ مىگويد جبريل را روح خواند و پيغمبر را گفت : « قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ » « 3 » ، بگوى اى محمّد كه اين قرآن روح آورده است يعنى جبريل . و جايگاهى ديگر مىگويد عيسى را عليه السّلم : « وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ » « 4 » ، يعنى او را قوى گردانيديم به جبريل ، و جايگاهى ديگر گفت در قصهء مريم عليه السّلم : « فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا » « 5 » ، يعنى جبريل را به دو فرستاديم . و چهارم او را روح خواند و از آن وحى خواست ، و دليل آن است كه خداى عزّ و جلّ گويد : « يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ » « 6 » . دليل پنجم آن است كه عيسى ابن مريم را روح خواند ، چنانك مىگويد : « ثُمَّ سَوَّاهُ وَ نَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ » « 7 » ، و گفت چون او را راست كرديم روح اندر وى بدميديم . و اندرين معنى بسيار شعرهاى شاعران آمده است دليل بر استوارى اين گفتار .

--> ( 1 ) - در سوره‌هاى البقره و النساء به صورت « وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ » ( البقره 87 و 253 ) و « أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ » ( النساء 171 ) آمده است . ( 2 ) - النباء / 38 . ( 3 ) - النحل / 102 . ( 4 ) - البقره / 87 و 253 . ( 5 ) - مريم / 17 . ( 6 ) - النحل / 2 . ( 7 ) - السجده / 9 .